دانستني ها
گرده گل
Untitled 1

گرده گل (Pollen) كه در واقع مجموعه ای از سلول های نر تولید شده در بساك پرچم های گل می باشد در امر پرورش زنبورعسل بسیار حائز اهمیت است. هر یك از دانه های گرده گل متشكل از چندین سلول نر گیاه می باشد. زنبورعسل در جریان ملاقات گلها دانه های گرده را كه به موهای سطح بدن وی می چسبند را جمع آوری كرده و به سبد گرده كه در روی پاهای عقب قرار دارند منتقل می نماید و به صورت دانه های به هم فشرده به كندو حمل می كند. زنبورها در داخل كندو، گرده های جمع آوری شده را در داخل سلولهای شان ذخیره می كنند. آنها معمولا مقداری عسل و بزاق دهان خود را نیز به گرده اضافه می كنند كه خصوصیات و تركیب آن با گرده گل اولیه متفاوت بوده و به آن نان زنبور گفته می شود. نان زنبور از نظر مواد غذایی، ارزش بیشتری برای زنبورعسل دارد (Stroikov, 1963) ولی نمی توان آن را برای مدت طولانی در انبار نگهداری كرد زیرا كیفیت آن در اثر تخمیر شدن از بین می رود. علاوه بر این ثابت شده است كه گرده تازه نسبت به نان زنبور تاثیر بیشتری روی تخمریزی ملكه دارد. مقدار و کیفیت گرده گل جمع آوری شده توسط کلنی های  زنبور عسل بسیار متفاوت می باشد و بستگی به عوامل مختلفی از جمله زمان سال، فراواني گلهاي گرده زا، جمعيت و نياز كلنيها، شرايط آب وهوائي و غيره دارد. همچنين گرده گل هاي جمع آوري شده توسط يك كلني نيز از منابع مختلف مي باشد كه از نظر كيفيت متفاوتند. گرده گل به عنوان غذاي ضروري زنبورعسل تأمين كننده انواع پروتئين ها، چربي ها، قندها، املاح، ويتامين ها و مواد كمياب مي باشد كه نقش بسيار مهمي در فيزيولوژي و بيولوژي آن ايفا مي نمايند. مقدار گرده گل مورد نياز سالانه يك كلني متوسط حدود 20 تا 30 كيلوگرم تخمين زده شده است (Johansson & Johansson,1977).

ارزش غذایی گرده گل برای زنبور عسل

گرده گل مهمترین ماده غذایی برای رشد و نمو زنبور عسل می باشد. این ماده خصوصاً برای زنبورهای جوان پرستار که وظیفه تغذیه نوزادان، ملکه و سایر زنبور ها را به عهده دارند بسیار حیاتی است. ثابت شده است که طول عمر زنبور عسل و بسیاری از فعالیت های طبیعی آن بستگی به گرده گل موجود در کندو دارد. به طور کلی عدم وجود گرده گل و یا کمبود آن باعث عوارض سوء و رفتار غیرطبیعی زنبور عسل می  گردد که مهمترین آن  ها عبارتند از: کاهش یا عدم تولید ژله شاهانه، کاهش طول عمر، عدم تولید زهر به مقدار کافی، عدم رشد مناسب تخمدانها، کاهش میزان تخم گذاری ملکه، کاهش تولید موم و شان سازی، حساس شدن نسبت به بیماری ها بخصوص بیماری نوزما، عدم توانایی زمستانگذرانی مناسب و غیره. بدیهی است این عوارض به تدریج موجب کاهش جمعیت کلنی، تقلیل راندمان کار و نهایتا از بین رفتن کلنی خواهد شد. کمبود گرده گل باعث می  شود که  زنبورهای نر به تدریج به خارج از کندو رانده و از بین بروند (Johansson & Johansson,1977). در صورتی که ملکه ای در کندو پرورش داده شود از نظر جثه کوچک بوده و عملکرد خوبی نخواهد داشت و به زودی جایگزین خواهد شد (Spencer-Booth, 1960). در چنین شرایطی مقدار پروتئین بدن زنبورها در پاییز تقلیل یافته و اغلب این گونه زنبورها از پوسته های شفیره، باقیمانده خشک شده غذای لاروها و ترشحات آن ها و محتویات داخل بدن زنبورهای مرده تغذیه می کنند (Zherebkin, 1963). دیده شده است در صورتی که گرده گل در دسترس کلنی های زنبور عسل نباشد زنبورها مواد دیگر حاوی پروتئین مثل بذر یا اسپر قارچ ها، هوموس و مواد مشابه را نیز جمع آوری می کنند (Foote, 1957, Spencer-Booth, 1960 ). همچنین گزارش شده است که زنبورها گاهی خاک اره چوب و خاکه ذغال نیز جمع آوری کرده اند ولی ارزش غذایی آن ها ثابت نشده است (Johansson & Johansson,1977). گرده گل های جمع آوری شده توسط زنبور عسل از گونه های مختلف گیاه ارزش و کیفیت متفاوتی دارند و زنبورعسل قادر به تشخیص این گونه ها نمی باشد. ولی چون زنبور عسل گرده گل ها را از منابع مختلف و متعددی جمع آوری کرده و به صورت مخلوط ذخیره می کند ترکیب نهایی حاصل شده نیازهای وی را برآورده می نماید.        

به منظور شناخت ارزش کیفی گرده گلهای گیاهان مختلف، Standifer درسال 1967 مطالعاتی را روی گیاهان مختلف در رابطه با تاثیر گرده گل آن ها روی زنبور عسل انجام داد  و مبنای ارزشیابی خود را رشد غدد شیری، افزایش وزن، طول عمر و مقدار غذای خورده شده توسط زنبور عسل قرار داد. بدین ترتیب گرده گل گیاهان را از نظر ارزش غذایی برای زنبورعسل به چهارگروه به شرح زیر تقسیم نمود:

-گرده گل با ارزش غذایی زیاد

این نوع گرده گلها از گیاهانی چون درختان میوه، انواع شبدر شیرین، یونجه و ذرت شیرین و غیره جمع آوری می شوند.  

-گرده گل با ارزش غذایی خوب

مثل گرده گل درختان نارون، پنبه، سبزیجات و صیفی جات.

-گرده گل با ارزش غذایی متوسط

مثل گرده گل درختان زیتون، فندق و بسیاری از درختان خزان کننده دیگر.

-گرده گل با ارزش غذایی کم

شامل گرده گل درختان سوزنی برگ، بعضی از انواع ذرت و بعضی از گندمیان و گیاهان علفی دیگر.

استفاده گرده گل توسط انسان

مهمترین استفاده ای که انسان از گرده گل به عمل می آورد تلقیح گیاهان زراعی، باغی و مرتعی با استفاده از روش های مختلف گرده افشانی است. گرده گل به دلیل دارا بودن خواص درمانی، در موارد دیگری چون تغذیه نیز مورد استفاده قرار می گیرد. گرچه انسان هنوز به خواص تغذیه از گرده گل کاملا واقف نشده است ولی در بعضی از کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی بعضی از  مردم آنرا مورد تغذیه قرار می دهند.

علاوه بر این مصری ها، یونانی ها، چینی ها و ایرانی ها در قدیم از گرده ی گل  تغذیه می نموده اند و ثابت شده است که این ماده حاوی هورمون های تحریک کننده ی جنسی می باشد و احتمالا برای درمان نازائی به کار برده شده است (Ridi,et,al.,1960). بعضی معتقدند که مصرف گرده ی گل برای سلامتی غده ی پروستات مفید می باشد (Traub,1973). باید توجه داشت که پوسته ی  دانه های گرده گل بسیار سخت و احتمالا  برای انسان غیر قابل هضم می باشد و لذا  کسانی که تغذیه آنرا توصیه می کنند مصرف روزانه بیش از یک قاشق چایخوری آنرا مجاز نمی دانند(Murat,1971).

یکی دیگر از موارد مصرف گرده ی گل توسط انسان کاربرد آن در پزشکی برای معالجه ی اشخاصی که به گرده ی گل و یا گیاه خاصی  حساسیت یا آلرژی دارند. گفته شده است که بیماران حساس به گرده ی گل در صورت خوردن عسل و یا جویدن درپوشهای مومی شان عسل، بخاطر داشتن مقداری گرده ی گل در آنها، تدریجا درجه ی حساسیت آنها کاهش یافته و بهبود می یابند (witherell,1975).

علاوه بر این انسان در تغذیه ی مصنوعی زنبور عسل با گرده گل و یا مخلوطی از گرده گل با مواد کمکی دیگر جهت تامین نیازهای تغذیه ای زنبور عسل به آن کمک می نماید (Johansson & Johansson,1977) و بالاخره انسان برای استخراخ مواد معینی از گرده ی گل استفاده می نماید (Bee world,1975).

 

منبع : کتاب پرورش زنبورعسل، دکتر عبادی و دکتر احمدی
ویرایش و تصاویر: اتحادیه سراسری زنبورداران ایران زمین